Przegląd etapów historii górnictwa w Rudawach

Bogate złoża rudy i bazujące na nim górnictwo nadały Rudawom ich nazwę, a także położyły podwaliny pod rozwój Rudaw po stronie saksońskiej i czeskiej i sprawiły, że stały się one regionem Europy Środkowej o dużym znaczeniu gospodarczym, kulturalnym, a także częściowo i politycznym. Górnictwo wywiera już od wielu stuleci znaczący wpływ na krajobraz i kulturę regionu. Przyczyniło się ono nie tylko do gospodarczego i kulturalnego rozwoju Saksonii i Czech, lecz miało również wpływ na inne krajowe i zagraniczne rejony górnicze.

Pomiędzy XII a XXI w. można dotychczas wyodrębnić sześć etapów historii górnictwa, ukazujących przeszło 800-letnią historię rudawskiego przemysłu górniczego i jego znaczenie dla rozwoju górniczego krajobrazu kulturowego.

Pierwszy etap historii górnictwa: początki (1168-1450)

Pierwsze chłopskie osady w znanych wówczas jeszcze pod nazwą Gór Czeskich, Lasu Czeskiego lub Miriquidi (Ciemnego Lasu) Rudaw datują się na połowę XII w. 
W latach 1156 - 1162 Margrabia Miśni Otto (1125-1190) polecił wykarczować puszczę w rejonie dolin rzek Freiberger Mulde i Striegis i założyć kilka wsi leśno-łanowych m.in. Tuttendorf, Berthelsdorf i Christiansdorf dla potrzeb klasztoru Altzelle. W roku 1168 w pobliżu Christiansdorfu odkryto rudy srebra. Odkrycie to wywołało szybko rozchodzący się "Zew gór" czyli wieść o odkryciu bogatych złóż.

Weiter

W odpowiedzi na to margrabia dokonał ponownej zamiany tych trzech wiosek i ustanowił własne regalia, aby móc w ten sposób samodzielnie rozporządzać istniejącymi w jego kraju i podlegającymi zasadniczo królewskim regaliom górniczym naturalnymi bogactwami, a w szczególności srebrem. Wieść o obiecujących bogactwo znaleziskach srebra przyciągnęła licznych górników, wywodzących się przede wszystkim z południowych Niemiec oraz gór Harcu. W ślad za nimi w Rudawy pośpieszyli handlarze i rzemieślnicy razem ze swoimi rodzinami. Napływ ludności był dodatkowo stymulowany zapewnieniem szczególnych wolności dla górników jak np. wolność osoby i zwolnienie z rozmaitych podatków i służb pańszczyźnianych. Imigracja doświadczonych górników były spowodowana przede wszystkim wprowadzonym przez margrabiego Miśni Otto przywilejem wolności górniczej. Każdy miał prawo do kopania w poszukiwaniu upragnionej rudy srebra i każdy mógł, po złożeniu odpowiedniej opłaty, nabyć prawo do prowadzenia prac górniczych. Wydobyte i przygotowane srebro mogło jednakże być sprzedawane wyłącznie do margrabiowskiej mennicy.

Na skutek fali imigracji zamieszkała przez chłopów leśno-łanowa wieś Christiansdorf zamieniła się w ciągu dwóch dziesięcioleci w środkowośredniowieczne miasto Freiberg (der freie Berg = wolna góra), które przez kilka stuleci było największym co do powierzchni i liczby ludności miastem w Rudawach. „Ius Fribergensis“ - słynne freiberskie prawo miejskie i górnicze (wspomniane po raz pierwszy w 1233 r.) zyskało po jego spisaniu w 1307 r. istotne znaczenie dla Rudaw. W 1267 r. srebro z Freibergu zostało określone " w "Księdze minerałów“ (autorstwa dominikanina Albertusa Magnusa) jako "najczystszy i najlepszy rodzaj srebra“.  

Górnictwo we Freibergu to najdłużej udokumentowane i najbardziej znaczące górnictwo w Rudawach. Już we wczesnych czasach jednakże, częściowo równolegle do górnictwa w rejonie Freibergu i niezależnie od niego, dochodziło do podejmowania działalności górniczej w innych miejscowościach Rudaw jak np. w utworzonym w XII w. górniczym mieście Dippoldiswalde. Przez następne półtora stulecia górnictwo rozprzestrzeniało się po północnej stronie Rudaw. Z 1387 r. wywodzi się wzmianka o pierwszej kopalni rudy w późniejszym zagłębiu Brand-Erbisdorf. Dalsze rejony górnicze powstały m.in. w Nossen oraz w Hoher Forst (Wysokim Lesie) nieopodal Schneebergu.

Najpóźniej w XIII i XIV w. śladem górnictwem srebra podążyło po obu stronach łańcucha Rudaw także i górnictwo rud cyny. Najwcześniejsze dokumenty potwierdzają wydobywanie rud cyny w pobliżu Ehrenfriedersdorfu w 1293 r. oraz górnictwo cyny nieopodal Graupen (Krupki) w 1305 r. Pochodząca z Rudaw cyna wywarła w 1241 r. znaczny wpływ na znaczący w skali europejskiej rynek cyny w Kolonii. Najbardziej znaczące złoża cyny w tych czasach znajdowały się od 1436 r- w granitognejsowych skałach w miejscowości Altenberg. Złoża te przeobraziły się w przeciągu stuleci w jednym z najbardziej znaczących obszarów górnictwa cyny w Europie. Podczas omawianego tu pierwszego okresu, czyli w latach od 1168 r. do połowy XV w. w całym regionie rozpoczęto oprócz tego wydobywanie rud miedzi i żelaza, a także produkcję i przeróbkę tych metali.

Drugi etap historii górnictwa: zakładanie miast i okres rozkwitu (1450-1620)

Od połowy XV w. poszukiwania złóż rudy srebra rozszerzyły się na położone na południowy zachód od Freibergu tereny Wysokich Rudaw, co pociągnęło za sobą ponowny rozkwit produkcji srebra w tym regionie. Obfite pokłady srebra zostały odkryte w 1470 r. w Schneebergu, w latach 1491/92 w pobliżu góry Schreckenberg na terenie dzisiejszego miasta Annaberg-Buchholz, a także w 1516 r. w pobliżu miejscowości St. Joachimsthal (Jachymów) w czeskiej części Rudaw.  Odkrycia te doprowadziły w krótkim czasie do powstania licznych nowych kopalni srebra i tym samym do niespotykanego dotąd rozkwitu górnictwa w Rudawach.

Weiter

W następstwie wzmagającej się działalności górniczej na terenie całych Rudaw powstały nowe, częściowo planowo zakładane górnicze miasta, zlokalizowane w pobliżu nowo odkrytych złóż rudy. Zaliczają się do nich tak znaczące górnicze miasta jak Schneeberg, Annaberg, Marienberg po stronie saksońskiej lub Bergstadt Platten (Horní Blatná) po stronie czeskiej. W ciągu zaledwie kilku dziesięcioleci założona została na skutek górnictwa przeważająca większość około 30 górniczych miast po stronie saksońskiej i 20 tego rodzaju miast po stronie czeskiej, dzięki czemu Rudawy stały się jednym z najgęściej zaludnionych obszarów Europy Środkowej z wyjątkową w skali światowej ilością górniczych miast. Miasta te były wyposażone w szereg przywilejów (np. prawo targowe, przywilej warzenia piwa, prowadzenia wyszynku i uboju zwierząt) i przyciągały, obok górników i ich rodzin, przede wszystkim rzemieślników i kupców, a także artystów i naukowców. Przede wszystkim większe górnicze miasta jak Freiberg, Annaberg, Marienberg, Schneeberg lub St. Joachimsthal (Jachymów) stały się przy tym centralnymi ośrodkami nie tylko pod względem ekonomicznym ale też i humanistycznym, naukowym i kulturalnym, co owocowało powstawaniem w nich okazałych budowli o charakterze religijnym i świeckim.

Drugi główny okres rudawskiej historii górnictwa nie ogranicza się jednak tylko do zakładania i szybkiego rozwoju nowych górniczych miast Odkrycie nowych złóż rudy w wyższych partiach Rudaw szło również w parze z rozwojem nowych technologii wydobycia, umożliwiających odkrycie i eksploatację położonych głębiej pokładów. Dzięki temu coraz większe znaczenie uzyskiwały dokonywane w Rudawach inwestycje kupców, elektorów i książąt w górnictwo.

Wzmożony przypływ kapitału prowadził do intensyfikacji poszukiwania rudy i odkrycia jej nowych, bogatych pokładów. Dopiero ten przypływ umożliwił utworzenie i produkcyjne wykorzystanie nowych technologii, a także maszyn do transportu, pompowania wody i prac przygotowawczych, które umożliwiały wydobywanie rudy z pokładów o większej głębokości i w utrudnionych warunkach. W okresie od 1470 r. znaczące postępy uczyniła przede wszystkim technika transportowania i przechowywania wody, praca górników w miejscu wydobycia nie ulegała natomiast na przestrzeni stuleci niemal żadnym zmianom.

Wydobywane w Rudawach srebro było używane do bicia monet w mennicach we Freibergu, Annabergu, Buchholz, Schneebergu, St. Joachimsthal (Jachymowie), a później po saksońskiej stronie w Dreźnie, znaczenie dla europejskiego jak również światowego mennictwa uzyskała przy tym przede wszystkim bita od roku 1519/20 przez hrabiego Schlicka w St. Joachimsthal (Jachymowie) moneta o nazwie „Joachimsthaler“. Dzięki dochodom z górnictwa w Rudawach powstawały w tym okresie czasu, nie tylko w górniczych miastach, liczne reprezentacyjne budowle jak np. w Saksonii od roku 1471 zamek Albrechtsburg w Miśni lub, począwszy od 1568 r., zamek myśliwski Augustusburg.

Około połowy XVI w. rudawskie górnictwo zyskało czołową pozycję w świecie pod względem technologicznym i ekonomicznym, zaś Rudawy stały się centrum górnictwa w Europie Środkowej. Intensywne górnictwo w XVI w. doprowadziło do tego, że znane dotąd jako "Las Czeski" lub "Góry Czeskie" góry zmieniły swoją nazwę na "Rudawy". Nazwa ta została w kopalnianych aktach użyta po raz pierwszy w 1527 r.

Obok rudy srebra, której wydobycie osiągnęło swoje apogeum w latach trzydziestych XVI w., Rudawy stały się w XV/XVI wieku kolebką wydobycia i przeróbki również i innych rud jak np. cyny, miedzi, żelaza i kobaltu. Początek II fazy górnictwa w Rudawach jest związany przede wszystkim także z nowym rozkwitem wydobycia rud cyny we wschodnich Rudawach, po obu stronach granicy Saksonii i Czech. Jako pierwsza we wschodniej części czeskich Rudaw regulamin górniczy otrzymała w 1464 w. miejscowość Graupen (Krupka). W latach 1514 - 1518 powstał wspólny regulamin górniczy dla miejscowości Altenberg, Geising, Mückenberg oraz innych kopalni cyny. Regulamin ten odnosił się przede wszystkim do regulaminu obowiązującego w Graupen (Krupce).

W XVI w. punkt ciężkości wydobycia cyny przeniósł się do zachodniej części Rudaw, gdzie po wyczerpaniu się mniejszych złóż rozpoczął się szybki rozwój wydobycia w nowych rejonach, w szczególności w miejscowościach Hengstererben (Hřebečná), Platten (Horní Blatná), w pobliżu Gottesgab (Boží Dar) oraz w innych miejscach. Czeska część Rudaw stała się, wspólnie z miejscowością Schlaggenwald (Horní Slavkov) w Kaiserwaldzie (Slavkovský les), największym producentem cyny w kontynentalnej Europie. Czeska cyna wyparła okresowo nawet dostawy cyny z brytyjskich kopalń. Najwyższe wyniki produkcji osiągnięto w okresie od lat pięćdziesiątych do siedemdziesiątych XVI wieku, po czym wydobycie zaczęło ulegać zmniejszeniu.

Trzeci etap historii górnictwa: wojna i odbudowa (1620-1750)

Wojna trzydziestoletnia przyniosła katastrofalne skutki dla gospodarki i społeczeństwa w Rudawach. Na skutek działań wojennych ucierpiały przede wszystkim górnicze miasta Rudaw. Duże szkody powstały przy tym głównie na skutek plądrowania. Wiele miast spłonęło w trakcie wojny (np. Graupen, Kupferberg) lub doznało znacznych szkód (Freiberg, Joachimsthal). Liczne kopalnie uległy zniszczeniu lub popadły w ruinę na skutek niedostatecznej konserwacji. Na skutek zniszczenia urządzeń górniczych i hutniczych, a także oblężeń i podpaleń licznych miast górniczych podczas wojny trzydziestoletniej górnictwo w całych Rudawach w dużym stopniu praktycznie zamarło.

Weiter

Ciężki cios został zadany w szczególności zamieszkałym od lat dwudziestych XVI w. głównie przez protestancką ludność czeskim Rudawom na skutek uprawianej po 1620 r. przez Habsburgów, dokonywanej przemocą rekatolizacji. W ostatecznym rozrachunku doprowadziła ona do politycznego, gospodarczego i kulturowego podziału Rudaw na katolicko-czeską i protestancko-saksońską część, które poszły najpóźniej od lat pięćdziesiątych XVII w. odrębnymi drogami rozwoju. Ponowna odbudowa państwa i gospodarki prowadzona była zarówno w Czechach jak i w Saksonii pod znakiem absolutyzmu.

Utrzymanie działalności górniczej podczas wojny i po jej zakończeniu było możliwe tylko w nielicznych regionach czeskich Rudaw. Wydobycie cyny było kontynuowane w kopalniach w Hengstererben, odbywało się ono jednak w skromniejszym zakresie, niż w XVI w. Podziemne wydobycie cyny w sąsiadującej miejscowości Platten ograniczyło się natomiast do minimum i było utrzymywane przy życiu w głównym stopniu jedynie przez uzyskiwanie kamienia cynowego ze żwiru. Na skutek wojny trzydziestoletniej górnictwo w czeskich Rudawach pogrążyło się w głębokim i długotrwałym kryzysie, który uległ dodatkowemu zaostrzeniu poprzez intensywną kontrreformację po zakończeniu wojny. W jej rezultacie wiele protestanckich rodzin (np. z Platten i sąsiadujących górskich miast) wyemigrowało do Saksonii i za zgodą elektora założyło tam na początku 1654 r. bezpośrednio na granicy z Czechami, Johanngeorgenstadt, najmłodsze górnicze miasto w Rudawach.

Na skutek ogólnego upadku gospodarczego Saksonii po wojnie trzydziestoletniej rudawscy górnicy oraz ich rodziny byli zmuszeni do przestawienia się  na inne gałęzie zarobku. Doprowadziło to w saksońskich Rudawach do powstania nowych, mniej lub bardziej bezpośrednio powiązanych z górnictwem, gałęzi gospodarki jak produkcja zabawek w rejonie Olbernhau-Seiffen, tokarstwo serpentynowe w Zöblitz, a także produkcja wyrobów pasmanteryjnych i koronek w rejonie Annabergu i Schnebergu, przy czym gałęzie te korzystały z surowców regionu oraz istniejącego potencjału siły roboczej. Specjalna wiedza i umiejętności górników utworzyły przy tym podstawę dla wykształcenia się wczesnego centrum produkcji wydawniczej i manufakturyjnej w saksońskiej części Rudaw. Rozwój ten korzystał przy tym w znacznym stopniu z masowego napływu czeskich egzulantów (protestanckich uchodźców), którzy swoimi umiejętnościami i wiedzą w znacznym stopniu przyczynili się do ulepszenia struktury gospodarki w saksońskich Rudawach. Tworzyło to bezpośrednie impulsy dla ponownego rozkwitu górnictwa po saksońskiej stronie Rudaw, o czym świadczą przykłady w rodzaju założenia Johanngeorgenstadt (1654) lub spółki „Zwitterstock zu Altenberg“ (1663).

Na skutek panującego w wojennych latach 1625 - 1635 kryzysu zbytu rud kobaltu począwszy od 1635 r. znaczny rozkwit przeżyła w Rudawach produkcja barwników kobaltowych. W okresie do 1650 r. założone zostały fabryki barwników kobaltowych w miejscowościach Niederpfannenstiel, Jugel, Oberschlema, Sehma oraz w pobliżu Zschorlau (fabryka Schindlera), które do roku 1694 połączyły się w ramach konsorcjum barwników kobaltowych, uzyskując w ten sposób trwający do XIX w. światowy monopol na produkcję tych barwników, który dobiegł końca na skutek wynalazku syntetycznego uzyskiwania ultramaryny w 1828 r. Fabryka Schindlera w pobliżu Zschorlau kontynuuje do dnia dzisiejszego tę wielką tradycję rudawskiej produkcji barwników kobaltowych, używając do tego jednakże od 1855 r. syntetycznej ultramaryny.

W epoce absolutyzmu w końcu XVII i na początku XVIII w. wywołany przez wojnę trzydziestoletnią kryzys rudawskiego górnictwa został stopniowo przezwyciężony także i w Saksonii. W 1702 r. przy naczelnym urzędzie górniczym we Freibergu utworzona została kasa stypendialna, służąca wspieraniu praktycznej i naukowej edukacji saksońskich urzędników górniczych, z której wzięła swój początek założona następnie w 1765 r. Akademia Górnicza we Freibergu.

Na przełomie XVII i XVIII w. nowe kopalnie zostały uruchomione nie tylko we Freibergu. W 1698 r. odkryto w pobliżu Aue złoża kaolinu, stanowiące bazę surowcową dla opracowania technologii produkcji europejskiej twardej porcelany przez Johanna Friedricha Böttgera (1682-1719) i innych na początku XVIII w. w Saksonii. Srebro i służący jako surowiec do produkcji porcelany kaolin z saksońskich Rudaw wniosły znaczny wkład w finansowanie wystawnego dworu i licznych budowli i zbiorów sztuki elektora Augusta II (1660-1733) w Dreźnie.

Czwarty etap historii górnictwa: początki industrializacji (1750-1850)

Po zaostrzonym przez wojenny zamęt wojny siedmioletniej ekonomicznym upadku Saksonii w pierwszej połowie XVIII w. produkcja górnicza w Rudawach przeżyła datujący się od około 1770 r., kolejny rozkwit. W trakcie tego czwartego głównego etapu górnictwo nie osiągnęło wprawdzie (na skutek wydobywania uboższych rud) poziomu wydobycia z XVI w., na skutek założenia Akademii Górniczej we Freibergu w 1765 r. uzyskało ono jednak zupełnie nowe naukowe i technologiczne impulsy jakościowe, które umożliwiły ostatecznie przejście do epoki przemysłowej.

Weiter

W następnych dziesięcioleciach całość górnictwa i hutnictwa uległa reorganizacji. Dotyczyło to w pierwszej linii technicznej modernizacji górnictwa. Założenie Akademii Górniczej we Freibergu przyczyniło się w znacznym stopniu do oparcia wydobycia, przygotowania i hutniczej obróbki rudy o solidne naukowe podstawy.

W okresie tym na znaczeniu zyskały wykorzystywane dotąd jedynie w niewielkim stopniu rudy bizmutu, kobaltu, niklu, cynku i uranu. Rudawskie górnictwo zachowało rolę ważnego czynnika gospodarczego dla Saksonii. Wydobycie rud utraciło wprawdzie na znaczeniu w XIX w. zarówno w skali międzynarodowej jak i krajowej, na skutek swojego jakościowego znaczenia stanowi ono do dnia dzisiejszego synonim licznych innowacji technicznych i postępu naukowego.

Wprowadzone zostały innowacyjne technologicznie i bazujące na zdobyczach nauki metody wydobycia i obróbki hutniczej. Zastosowanie ulepszonych technik transportowania i przechowywania wody umożliwiło prowadzenie górnictwa na większych głębokościach i tym samym dalsze wykorzystywanie istniejących złóż. Próby powstrzymania upadku górnictwa podjęte zostały poprzez wprowadzenie technicznej modernizacji i wspieranej przez państwo rozbudowy infrastruktury jak np. budowę (uruchomionego w 1789 r.) kanału do transportu rudy we freiberskim okręgu północnym bądź też budowę służącej do odwodnienia freiberskiego okręgu sztolni w Rothschönbergu (1844 - 1877)  W końcowym okresie niemal całkowicie już nierentowne górnictwo rudy zawdzięczało utrzymanie egzystencji tylko intensywnemu udziałowi i wsparciu państwa saksońskiego.

Ten sam problem dotyczył hutnictwa w Rudawach, które, po rezygnacji z nierentownych lokalizacji jak np. huta "Anton" w zachodnich Rudawach, skoncentrowało się wyłącznie na dwóch centralnych punktach czyli Muldenhütten i Halsbrücke w pobliżu Freibergu. W Akademii Górniczej opracowane zostały nowe, bazujące na badaniach naukowych w zakresie chemii, metody przetapiania rudy, które znalazły zastosowanie podczas modernizacji państwowych hut srebra.

W Aue udało się w roku 1823 dokonać produkcji argentanu (nowego srebra) z niklu, cynku i miedzi. Pierwsza fabryka produkcji tego stopu została wybudowana w 1829 r. w Auerhammer. Pod nazwą chronioną "Alpaka" w Aue produkowane były znaczne ilości naczyń stołowych i biżuterii. Umożliwiło to również kontynuację istniejącej już w Rudawach tradycyjnej produkcji sztućców w nowych standardach jakościowych i ilościowych.

Jako nowa gałąź saksońskiego górnictwa rozwinęło się wreszcie w pierwszej połowie XIX w. górnictwo węgla kamiennego, zlokalizowane na skraju Rudaw, np. w dolinie Plauenscher Grund w pobliżu Drezna oraz w okręgu Lugau/Oelsnitz. Rozwój ten odbywał się za sprawą prywatnej gospodarki i na (w owym czasie) najwyższym poziomie technicznym. Górnictwo to miało stać się podstawą postępującej w tym okresie w gwałtowny sposób industrializacji Saksonii. Ogólny rozwój saksońskiego przemysłu, a przede wszystkim budowy maszyn posiadał z jednej strony decydujący wpływ na używane w górnictwie urządzenia techniczne, z drugiej zaś strony korzystał bezpośrednio z górnictwa i rozwiniętych w nim technologii. Nie jest dziełem przypadku, że pierwsza, zbudowana przez Richarda Hartmanna (1809-1878) w Chemnitz lokomotywa nosiła nazwę "Glück Auf" ("Szczęść Boże" - górnicze pozdrowienie), podczas gdy skonstruowana przez freiberskiego mistrza Brendela maszyna parowa w kopalni "Alte Elisabeth" w Freibergu wybudowana została przez fabrykę budowy maszyn Pfaff w Chemnitz.

Piąty etap historii górnictwa: liberalizacja górnictwa i hutnictwa (1850-1945)

Następny okres historii rudawskiego górnictwa w Saksonii cechował się ostatnimi próbami powstrzymania widocznego od wielu lat upadku górnictwa, przede wszystkim w odniesieniu do rud srebra. Wraz z utworzeniem Cesarstwa Niemieckiego w 1871 r. wprowadzona została waluta na bazie złota, co spowodowało dalszy spadek cen srebra. Państwo saksońskie usiłowało przeciwdziałać temu rozwojowi wypadków bądź też przynamniej opóźnić go poprzez radykalne reformy administracji górniczej jak również organizacyjną i techniczną modernizację.

Weiter

Około roku 1870 w samym tylko freiberskim okręgu górniczym pracowało jeszcze 5000 górników. Powstrzymanie upadku nie było jednak możliwe także poprzez wybudowanie w roku 1877 sztolni w Rothschönbergu - największej i najbardziej znaczącej sztolni w Saksonii, służącej odprowadzaniu wody z całego freiberskiego regionu górniczego. Pomimo wszystkich tych środków wydobycie rudy nadal przynosiło straty. W 1903 r. podjęto zatem zasadniczą decyzję o zamknięciu zakładów produkcji rudy we Freibergu, co doprowadziło do  1913 r. do planowego zamknięcia większości kopalń.

Zupełnie inaczej przebiegał rozwój górnictwa węgla kamiennego w trzech wielkich saksońskich miejscach lokalizacji złóż, stanowiącego ważną podstawę industrializacji Saksonii w tym okresie czasu. Jedną z tych miejsc lokalizacji był położony na północnym skraju Rudaw okręg węglowy Lugau-Oelsnitz ze znaczącymi kopalniami jak np. wydrążonym w latach 1869-1874 szybem "Kaiserin Augusta", który od początku lat dwudziestych przeszedł gruntowną modernizację i został znacznie ulepszony pod względem wydajności.

Ponowne ożywienie górnictwa rudy w saksońskiej części Rudaw nastąpiło dopiero pod znakiem dokonywanych przez narodowych socjalistów prób uzyskania samowystarczalności gospodarczej oraz ponownego uzbrojenia Niemiec w latach trzydziestych. W tym calu w 1937 r. założona została spółka "Sachsenerz Bergwerks AG" (Saksońskie Kopalnie Rudy SA), której celem było wznowienie górnictwa metali kolorowych w okolicach Freibergu oraz w innych okręgach górniczych. Spowodowało to powstanie w Rudawach nowych kopalń, wydobywających bogactwa naturalne o znaczeniu strategicznym, jak np. rozmaitych materiałów do uszlachetniania stali w rodzaju wolframu, niklu lub manganu. W okresie do zakończenia II wojny światowej zarówno górnictwo rudy jak też górnictwo węgla kamiennego w Rudawach posiadało duże znaczenie strategiczne.

Początek piątej fazy górnictwa w czeskiej części Rudaw jest zdefiniowany przez kilka ważnych wydarzeń. W 1850 r., po odkupieniu od miasta kopalni "Einigkeit" (Jedność) państwo stało się niemal wyłącznym przedsiębiorcą górniczym w Jachymowie/Joachimsthal. Przeprowadzona następnie reorganizacja administracji i zmiana technicznego wyposażenia tutejszych kopalń położyły podwaliny pod dalsze wydobycie rud srebra, ale też i pod prowadzone po raz pierwszy w większym zakresie wydobycie rud uranu.

Decydujące dla dalszego rozwoju górnictwa w Jachymowie okazały się przede wszystkim rudy uranu, służące w drugiej połowie XIX w. oraz później do prowadzonej na szeroką skalę produkcji farb uranowych, przebiegającej od 1852 r. w nowej, nieistniejącej obecnie już fabryce bezpośrednio w samym mieście. Znaczenie kopalni w Jachymowie/Joachimsthal zwiększyło się po raz kolejny po udowodnieniu promieniowania materiałów radioaktywnych przez francuskiego fizyka H. Becquerela w 1896 r. i wyodrębnieniu przez Marię Skłodowską-Curie w 1898 r. nowych chemicznych pierwiastków polonu i radu na bazie odpadów z fabryki farb uranowych w tym mieście. Na początku XX w. jachymowskie kopalnie uranu były jedynymi na świecie. Po odkryciu leczniczego działania radioaktywnej wody kopalnianej w Jachymowie/Joachimsthal powstało w 1906 r. pierwsze uzdrowisko radowe wzgl. radonowe na świecie.

Na gospodarczym rozkwicie ziem czeskich i tym samym także i Rudaw cieniem położyła się w latach 1914 - 1918 I wojna światowa. Militaryzacja przemysłu na początku wojny przyniosła wprawdzie przejściowe ożywienie wydobycia rudy wolframu w Graupen i Zinnwald oraz wydobycia rudy żelaza i manganu w Platten, lecz ogólnie rzecz biorąc gospodarka poniosła na skutek wojny olbrzymie straty.

Po powstaniu państwa czechosłowackiego w roku 1918 podjęte zostały jeszcze wprawdzie próby ponownego ożywienia górnictwa, jednakże za wyjątkiem wydobycia rud uranu w Jachymowie/Joachimsthal górnictwo rudy w tym okresie praktycznie zamarło. 

Szósty etap historii górnictwa: górnictwo pod znakiem socjalizmu (1945-1990)

Po zakończeniu II wojny światowej, wraz z rozwojem radzieckiej broni jądrowej zarówno czeskie jak i saksońskie pokłady uranu w Rudawach zyskały najwyższe znaczenie strategiczne. Bezpośrednio po wojnie zaczęły się w związku z tym, również w saksońskiej części Rudaw, intensywne poszukiwania rud uranu. Zdecydowana większość urządzeń kopalnianych i szybowych rudawskiego górnictwa rudy, które nie uległy poważnym zniszczeniom na skutek działań wojennych, została w 1945 r. oddana w zarząd Radzieckiej Administracji Wojskowej w Niemczech (SMAD), która rozpoczęła szeroko zakrojone poszukiwania złóż uranu. 

Weiter

Pod kryptonimem "Państwowa Spółka Akcyjna Przemysłu Metali Kolorowych 'Wismut' (AG Wismut)" rozpoczęto wydobycie bogatych złóż rudy uranu, prowadzone częściowo w starych okręgach górniczych a częściowo również poza ich terenem, z nowych, głębokich szybów w zachodniej części Rudaw. Wraz z rozpoczęciem od 1946 r. wydobycia złóż rudy uranu rozpoczął się niezwykły etap historii saksońskich Rudaw. Prowadzone w centrum gęsto zaludnionych Rudaw i zatrudniające setki tysięcy górników wydobycie nie miało sobie równego w skali światowej. Za jego sprawą region uległ trwałym zmianom. Po raz trzeci w historii w Rudawy napłynęły tysiące ludzi z zamiarem stworzenia nowej egzystencji. W początkowych latach do pracy przy wydobyciu rudy uranu przymusowo posyłani byli jeszcze wprawdzie więźniowie polityczni lub przestępcy, jednak przywileje w rodzaju lepszego zaopatrzenia w żywność i dobra konsumpcyjne, wyższych zarobków i lepszej opieki medycznej sprawiły, że za sprawą firmy Wismut w saksońskie Rudawy przybyła od początku również duża liczba ochotników.  Pod kontrolą spółki Wismut w Rudawach powstało "państwo w państwie" w granicach Niemieckiej Republiki Demokratycznej, posiadające własną organizację partyjną i służbę bezpieczeństwa, a także własne urządzenia komunikacyjne i zaopatrzeniowe.

Podczas gdy w roku 1946 wyprodukowano jedynie 17,5 t uranu, rok później wydobycie wynosiło już 145 t. W dniu 29 sierpnia 1949 r. Związek Radziecki przeprowadził eksplozję pierwszej bomby jądrowej, której budowa nie byłaby możliwa bez wydobywanej w Rudawach rudy uranu. Spółka AG Wismut stała się najważniejszym producentem uranu w strefie wpływów ZSRR. Centrum wydobycia uranu stanowiły początkowo historyczne tereny górnicze w pobliżu miejscowości Johanngeorgenstadt, Schneeberg i Schlema. Miasto Johanngeorgenstadt stało się jednym z najbardziej znaczących centrów górnictwa uranu w niemieckiej części Rudaw. Intensywność górnictwa spowodowała bardzo szybkie wyczerpanie się wielu dużych złóż rudy. W następstwie tego rozpoczęto wydobycie z innych złóż. W pobliżu miasta Ronneburg w Turyngii geolodzy firmy Wismut odkryli złoża uranu, umożliwiające wydobycie nawet metodą odkrywkową. W ten sposób tereny górnicze coraz bardziej przesuwały się z Rudaw do sąsiedniej Turyngii. W 1954 r. spółka akcyjna Wismut przekształciła się z czysto radzieckiej w radziecko-niemiecką spółkę akcyjną (SDAG). Do 1953 r. zyski radzieckiej spółki akcyjnej odprowadzane były jako reparacje wojenne do Związku Radzieckiego. W okresie tym wydobyto koło 10 000 t rudy uranu.

Wraz z końcem NRD i przyłączeniem Niemiec Wschodnich do Republiki Federalnej Niemiec SDAG Wismut zakończyła w 1990 r. działalność górniczą. Powodem był z jednej strony brak zapotrzebowania na rudę uranu w dużych ilościach, z drugiej zaś strony utrzymanie się na wolnym rynku przez saksońskie górnictwo uranu okazało się nieopłacalne. Po przemianach politycznych będąca w międzyczasie własnością Republiki Federalnej Niemiec spółka Wismut GmbH rozpoczęła niemającą sobie równych rekultywację pozostałości po wydobyciu rudy uranu i urządzeń do jej przeróbki. Do 1990 r. rudy uranu były wydobywane jeszcze tylko w miejscowościach Schlema i Pöhla. Łączna ilość rudy uranu wydobytej przez spółkę akcyjną Wismut w ramach wschodnioniemieckiego górnictwa rud uranu wyniosła 231 000 ton. Duża część tej rudy pochodziła ze złóż w Rudawach.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej ponowne utworzenie Czechosłowacji przyniosło ze sobą w latach 1945/46 wypędzenie, wydalenie, wzgl. wysiedlenie niemieckich mieszkańców czeskich Rudaw, a także osiedlanie się i napływ ludności czeskiej do tego regionu. Już bezpośrednio po zakończeniu wojny wszystkie kopalnie zostały znacjonalizowane, zaś prywatna działalność gospodarcza w tej gałęzi przemysłu została zakazana. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zbadana została większość znanych złóż w czeskich Rudawach, przy czym w niektórych przypadkach rzeczywiście podjęto ich wydobycie.

Całkiem specjalną rolę w powojennej historii górnictwa odgrywało wydobycie rud uranu. W maju 1945 r. kopalnie w Jachymowie/Joachimsthal zostały ponownie przejęte przez państwo czechosłowackie, już jednak 11 września 1945 r. zostały one zajęte przez żołnierzy Armii Czerwonej. Przedsięwzięcie to zostało zorganizowane przez komendanturę Armii Czerwonej w niemieckim Annabergu. Dotyczyło to obok Jachymowa/Joachimsthal również dalszych okolic Annabergu i Johanngeorgenstadt.

Po intensywnych działaniach werbunkowych do Jachymowa zaczęli przybywać stopniowo górnicy, a także nowi osadnicy z całej Czechosłowacji. Pod koniec 1947 r. pracowało tu około 3750 osób. Nawet jednak ten wzrost siły roboczej nie stanowił gwarancji wielokrotnego zwiększenia wydobywanej ilości rudy, tak jak wyobrażała to sobie komisja w Jachymowie. Jeszcze przed lutym 1948 r. przewiezieni tu ze Związku Radzieckiego niemieccy jeńcy wojenni rozpoczęli swoją "służbę" w znacjonalizowanym przedsiębiorstwie Jáchymovské doly (łącznie 12 000 osób, z początkiem 1949 r. zaczęli oni być stopniowo "deportowani" do Niemiec). Obok kopalń założone zostały obozy jenieckie, których wewnętrzny rygor, całość ewidencji i wszelkie organizacyjne kwestie pracowników podlegały radzieckim organom bezpieczeństwa.

Od lutego 1948 r., po przejęciu władzy przez reżim komunistyczny w jachymowskich kopalniach doszło do niespotykanego i niemającego sobie równych w historii czeskiego górnictwa, wzrostu wydobycia rudy. Odpowiednia ilość siły roboczej dla Jachymowa została teraz zapewniona za sprawą budowanych w bezpośrednim pobliżu kopalń obozów koncentracyjnych i więziennych. Świadectwem tej epoki górnictwa jest jeszcze dzisiaj Czerwona Wieża Śmierci.

Za sprawą prac górniczych w całej historii okręgu górniczego wydobytych zostało ponad 8000 t uranu w postaci rudy, z czego 7200 t zostało wydobytych przez znacjonalizowane przedsiębiorstwo Jáchymovské doly. Krótko po zakończeniu II wojny światowej radioaktywne surowce stały się przedmiotem poszukiwań nie tylko w okręgu górniczym Jachymów, do którego należała również miejscowość Alberttham (Albertamy), ale też w niektórych innych okręgach jak np. w Gottesgab, Kupferbergu, Preßnitz, Frübuß i Bleistadt, uzyskane tam wyniki były jednak więcej niż skromne.

Welterbe Montanregion Erzgebirge e.V.

c/o Wirtschaftsförderung Erzgebirge GmbH

Adam-Ries-Straße 16
09456 Annaberg-Buchholz

tel: (+49) 3733/145 0
fax: (+49) 3733/145 145
e-mail: kontakt@montanregion-erzgebirge.de